آب‌سیاه (گلوکوم)
آب‌سیاه بیماری عصب بینایی است و معمولاً بی‌سروصدا پیش می‌رود. در این صفحه می‌خوانید چرا معاینهٔ منظم مهم است، درمان چه کاری می‌کند و چه کاری نمی‌کند.
آب‌سیاه چیست؟
آب‌سیاه گروهی از بیماری‌هاست که عصب بینایی را در ته چشم آسیب می‌زنند. این عصب از رشته‌های زیادی ساخته شده است. با از بین رفتن رشته‌ها، نقطه‌های کور در میدان دید پیدا می‌شود. در بسیاری از انواع، فشار داخل چشم بالا می‌رود، چون مایعی که باید از چشم تخلیه شود خوب خارج نمی‌شود.
دو نوع مهم:
- زاویه باز. شایع‌ترین نوع است. بی‌درد پیش می‌رود و در ابتدا دید را عوض نمی‌کند.
- زاویه بسته. عنبیه راه تخلیه را می‌بندد. شکل ناگهانی آن یک اورژانس چشمی است. شکل مزمن آن آهسته پیش می‌رود و اغلب نشانه‌ای ندارد.
آب‌سیاه «دزد بی‌صدای بینایی» نامیده شده، چون در منابع آمده حدود نیمی از مبتلایان نمی‌دانند بیماری دارند. اول از دید کناری کم می‌شود و بیمار معمولاً تا مدتی متوجه نمی‌شود.
برای چه کسانی است؟
این صفحه برای هر کسی است که در معرض آب‌سیاه است یا آن را دارد. عامل‌های خطری که در منابع آمده:
- سن بالا (منابع بسته به گروه از چهل تا شصت سال به بالا را آورده‌اند)
- سابقهٔ آب‌سیاه در پدر، مادر، برادر یا خواهر
- فشار بالای چشم
- نزدیک‌بینی یا دوربینی
- ضربهٔ قبلی به چشم
- مصرف طولانی داروهای کورتونی
- دیابت، فشار خون بالا یا میگرن
- در بعضی منابع، تبار آفریقایی، اسپانیایی‌تبار یا آسیایی
داشتن چند عامل خطر با هم احتمال را بیشتر می‌کند. داشتن عامل خطر یعنی باید معاینه شوید، نه اینکه حتماً بیمار می‌شوید.
چگونه بررسی و درمان می‌شود؟
تشخیص با معاینهٔ کامل چشم است که معمولاً شامل اندازه‌گیری فشار، دیدن عصب بینایی با گشاد کردن مردمک و آزمون میدان دید می‌شود. درمانی که پزشک انتخاب می‌کند به نوع آب‌سیاه و میزان آسیب بستگی دارد. روش‌های شناخته‌شده:
- قطره. رایج‌ترین درمان. فشار را با کم کردن تولید مایع یا بهتر کردن تخلیهٔ آن پایین می‌آورد. ممکن است عوارضی مثل سوزش، قرمزی یا تاری موقت داشته باشد.
- لیزر. تخلیهٔ مایع را بهتر می‌کند. نوع آن به نوع آب‌سیاه بستگی دارد.
- جراحی. وقتی قطره و لیزر کافی نیستند در نظر گرفته می‌شود. چند نوع دارد و همه برای تخلیهٔ مایع هستند.
درمان معمولاً سال‌ها یا مادام‌العمر ادامه دارد. چشم‌پزشک مشخص می‌کند کدام روش برای شما مناسب است.
دوران بعد از درمان
- بدون مشورت با پزشک قطره‌ها را قطع نکنید و دوز را تغییر ندهید.
- به ویزیت‌های پیگیری بروید. در منبع آمده که بعد از شروع دارو بسیاری از بیماران هر سه تا شش ماه ویزیت می‌شوند، ولی این فاصله برای هر بیمار فرق می‌کند.
- در هر ویزیت ممکن است فشار چشم و میدان دید دوباره سنجیده شود تا ببینند درمان جواب داده است یا نه.
- اگر قطره را به‌درستی نمی‌ریزید یا فراموش می‌کنید، به پزشک بگویید تا راهی پیدا کنید. روش درست ریختن قطره در راهنمای بیمار آمده است.
با درمان و پیگیری منظم، در بسیاری از بیماران خطر از دست رفتن شدید بینایی کم می‌شود. ولی هر بیمار فرق دارد و پزشک وضعیت شما را بهتر می‌داند.
خطرها
آب‌سیاه درمان‌نشده می‌تواند به کم‌بینایی جدی و در نهایت کوری برسد. خود درمان‌ها هم عوارض دارند:
- قطره‌ها: سوزش، قرمزی، تاری، خشکی دهان، تغییر در ضربان نبض
- لیزر و جراحی: هر عمل خطرهای مخصوص خودش را دارد و پزشک پیش از آن توضیح می‌دهد
اگر بعد از شروع قطره حالتان بد شد، با پزشک مشورت کنید و خودتان قطره را کنار نگذارید.
چه زمانی تماس بگیرید؟
این نشانه‌ها می‌توانند حملهٔ ناگهانی آب‌سیاه زاویه بسته باشند و اورژانس هستند:
- درد شدید در چشم یا پیشانی
- قرمزی چشم
- تاری ناگهانی دید
- دیدن حلقه‌های رنگی دور نور
- سردرد، تهوع یا استفراغ
در این حالت فوراً به اورژانس بروید یا با ۱۱۵ تماس بگیرید. خودتان رانندگی نکنید و داروهایتان را همراه ببرید.
اگر آب‌سیاه دارید و بدون این نشانه‌ها دیدتان کم‌کم بدتر شده است، زودتر وقت ویزیت بگیرید و منتظر موعد بعدی نمانید.
پرسش‌های پرتکرار
دیدی که از دست رفته برمی‌گردد؟
نه. آسیب آب‌سیاه برگشت‌پذیر نیست. درمان برای این است که پیشرفت آسیب را کند یا متوقف کند. برای همین تشخیص زود و پیگیری منظم این‌قدر مهم است.
اگر چیزی احساس نمی‌کنم، باز هم باید قطره بریزم؟
بله. آب‌سیاه معمولاً نشانه‌ای ندارد که با بهتر شدن آن حس شود. بدون مشورت با چشم‌پزشک قطره را قطع نکنید، حتی اگر دیدتان خوب باشد.
فشار چشم نرمال است، پس آب‌سیاه ندارم؟
نه لزوماً. فقط اندازه‌گیری فشار برای تشخیص کافی نیست. تشخیص به معاینهٔ کامل چشم و آزمون میدان دید نیاز دارد. بعضی نوع‌های آب‌سیاه با فشار نرمال هم آسیب می‌زنند.
آب‌سیاه ارثی است؟
سابقهٔ خانوادگی یکی از عامل‌های خطر است. اگر پدر، مادر، برادر یا خواهرتان آب‌سیاه دارند، به پزشک بگویید تا برنامهٔ معاینهٔ شما را تعیین کند.
هر چند وقت باید معاینه شوم؟
در منابع آمده که افراد پرخطر هر یک تا دو سال به معاینهٔ کامل با گشاد کردن مردمک نیاز دارند. اگر آب‌سیاه تشخیص داده شده باشد، فاصلهٔ ویزیت‌ها را پزشک تعیین می‌کند و برای بسیاری از بیماران چند ماه یک‌بار است.